Spis właścicieli ziemskich z roku 1909

„Spis Alfabetyczny Obywateli Ziemskich Królestwa Polskiego ze wskazaniem ostatniej stacji pocztowej” to ciekawe wydawnictwo powstałe w 1909 roku jako kontynuacja inicjatywy tego typu sprzed kilku lat. Wydawnictwo E. Skowrońskiego kosztowało 2 ruble (w końcu Królestwo Polskie zależne było od Cesarstwa Rosyjskiego). We wstępie napisane jest:

W chwili, gdy własność ziemska w kraju naszym coraz więcej zbliża się do przemiany charakteru czysto rolniczego na charakter rolniczo-przemysłowy, łącznik pomiędzy miastem a wsią wzrasta, a tem samem konieczną staje się potrzebą ścisły informator handlowo-adresowy ziemski. Takim informatorem dotychczas był jedynie i jest nasz „Spis Obywateli Ziemskich Królestwa Polskiego”. Ponieważ cały nakład „Spisu”, wydrukowany w roku 1905, wyczerpany został w zupełności, zaś brak książki owej coraz dotkliwiej dawał się odczuwać, w roku bieżącym przystąpiliśmy do wydania drugiej edycji, w której, kasując spis dóbr jako dział zupełnie bezużyteczny, uzupełniliśmy braki i niedokładności w spisie obywateli, poszerzając go wiadomościami, zaczerpniętemi z własnych źródeł przy pomocy osób specjalnie w tym kierunku wykwalifikowanych (…)

Strona tytułowa

Oprócz tytułowego spisu wykaz ten zawiera także liczne reklamy i ogłoszenia komercyjne, same w sobie będące ciekawym materiałem źródłowym. Przejrzałem te reklamy, nie ma tam żadnej firmy związanej z naszymi okolicami, zdecydowanie przeważają te, które swoją siedzibę mają w Warszawie. Przykład znajduje się poniżej.

Jedna z wielu reklam znajdujących się w spisie

Zasadnicza część ma formę tabeli z czterema kolumnami: właściciel, dobra, gubernia i poczta. Mnie oczywiście interesował powiat noworadomski oraz piotrkowski (dzisiejsza północna część powiatu radomszczańskiego m.in. z Kamieńskiem) i radomski (dzisiejsza wschodnia część powiatu radomszczańskiego m.in. z Przedborzem). Dwa wymienione wyjątki świadczą o tym, że od strony północnej i wschodniej nasz powiat ograniczał się do mniejszego obszaru niż dziś, ale jednocześnie też od strony południowej i północno-wschodniej zasięg tej jednostki administracyjnej był znacznie szerszy. Ponadto w wyciągu z całego wykazu ująłem także dobra znajdujące się poza powiatem noworadomskim, ale mające właściwą pocztę jeszcze w tymże powiecie – tak było w przypadku niektórych dóbr, które leżały w okolicach Świętej Anny, ale już w powiecie częstochowskim. Na podstawie tego wyciągu można wysnuć kilka wniosków. Z racji chociażby posiadania urzędu pocztowego ważnymi miejscowościami oprócz Noworadomska były wtedy Przedbórz, Sulmierzyce, Święta Anna, Brzeźnica, Silniczka, Gorzkowice, Kłomnice. Dzisiaj sytuacja jest nieco odmienna, bo powstało kilka innych ośrodków gminnych, a np. Kamieńsk, nieistotny w statystykach z początków XX wieku jest dziś stosunkowo dużym ośrodkiem w okolicy. Silniczka utraciła swoją lokalną dominację na rzecz Żytna. Dość mało istotne w tych statystykach Pajęczno jest dziś siedzibą starostwa powiatowego, a Brzeźnica zaledwie siedzibą gminy, w dodatku ze zmienioną nazwą – Nowa Brzeźnica. W wykazie znalazłem jeden istotny błąd. Otóż Berek Fiszman był właścicielem Jasienia i Kotfina, ale właściwą pocztą nie był tam na pewno Tomaszów. Wymagałoby to sprawdzenia, to zapewne jedna z miejscowości – Noworadomsk, Przedbórz lub ewentualnie Silniczka. Znalazłem ponadto kilka literówek (np. Ciszkowice zamiast Ciężkowice, Pęgów zamiast Pągów itp.), ale wynikają one zapewne z nieunormowanej wtedy pisowni niektórych nazw miejscowych. W wykazie brakuje mi kilka majątków ziemskich, nie wiem z jakich powodów nie zostały one tu uwzględnione (chociażby Strzałków). Tak jak wspomniałem wcześniej, jest to wykonany przeze mnie wyciąg spisu zawierający dane obejmujące powiat noworadomski i okolice, a nie cały obszar Królestwa Polskiego.